Jak może wyglądać przyszłość rolnictwa w sąsiedztwie Warszawy? Raport „Urzecze – miejska strefa żywicielska i zawody przyszłości” Joanny Erbel i Macieja Łepkowskiego łączy badania nad współczesnymi gospodarstwami z wizją mikroregionu w 2050 roku. Pokazuje, jak lokalna produkcja żywności może tworzyć miejsca pracy i wspierać regenerację nadwiślańskiego krajobrazu.
Urzecze rozciąga się po obu stronach Wisły, obejmując część dzisiejszej Warszawy i miejscowości położone na południe od niej. Jego historię ukształtowała rzeka. Nanoszone przez nią osady tworzyły żyzne gleby, a transport wodny pozwalał dostarczać plony na warszawskie targowiska. Bliskość odbiorców sprzyjała rozwojowi ogrodnictwa. Związek miasta z nadwiślańskimi gospodarstwami przez pokolenia określał sposób życia mieszkanek i mieszkańców tych okolic.
Ślady tej współzależności pozostają widoczne w krajobrazie. Szpalery wierzb, które utożsamiamy dziś z typowym mazowieckim pejzażem, upowszechnili na tych terenach osadnicy olęderscy. Sadzili je w poprzek kierunku przepływu wód powodziowych, aby zatrzymywały krę i nanoszony przez rzekę materiał. Z pozyskiwanych gałęzi wyplatali płoty, które spowalniały wodę i pomagały zatrzymać żyzny namuł na polach.
Przyszłość gospodarstw pod presją miasta
Dziś bliskość Warszawy oznacza dla gospodarstw dostęp do dużego rynku, a zarazem presję na przeznaczanie ziemi pod zabudowę. Podziały gruntów utrudniają utrzymanie ciągłości upraw. Problemy z sukcesją przyspieszają kończenie działalności, wraz z którym zanika wiedza o gospodarowaniu w miejscowych warunkach.
Raport przygląda się tym procesom na podstawie 37 wywiadów pogłębionych oraz analiz przestrzennych i agronomicznych. Doświadczenia osób prowadzących gospodarstwa zestawiono z perspektywą samorządów. Wiedzę o historii mikroregionu wniosły również osoby zajmujące się jego dziedzictwem. Diagnoza stała się podstawą pracy nad możliwymi kierunkami rozwoju Urzecza.
Foresight zakorzeniony w nadwiślańskim krajobrazie
Podczas sześciu warsztatów foresightowych w Siekierkach i Cieciszewie uczestniczki i uczestnicy opracowywali wizję Urzecza w 2050 roku. Foresight służył określeniu pożądanej przyszłości oraz rozpoznaniu warunków, które pozwoliłyby ją urzeczywistnić. Rozmowy o kolejnych dekadach wymagały wskazania, co warto zachować i jakie zmiany są potrzebne już dziś.
Autorzy określają to podejście jako „foresight zakorzeniony”. Punktem wyjścia są właściwości miejsca oraz doświadczenia związanych z nim ludzi. Historia Urzecza dostarcza wiedzy o gospodarowaniu na terenach zalewowych. Pokazuje również, jak przyjmowane z innych regionów umiejętności stawały się częścią lokalnej praktyki.
Tak rozumiana przeszłość pomaga projektować przyszłe rozwiązania. Dawne sposoby zatrzymywania wody można zestawiać ze współczesną wiedzą o retencji. Tradycje wspólnego gospodarowania mogą inspirować organizację spółdzielni, która prowadzi przetwórnię dostępną dla kilku gospodarstw. Każde z tych rozwiązań wymaga dostosowania do obecnych warunków przyrodniczych i ekonomicznych.
Urzecze w 2050 roku
W wypracowanej wizji ziemia nadal służy produkcji żywności, a gospodarowanie poprawia jej żyzność. Sady stają się częścią bardziej zróżnicowanych upraw, w których drzewa współistnieją z produkcją warzywną. Rozwijają się agriparki łączące działalność rolniczą z edukacją i dostępem do terenów otwartych.
Warszawa współpracuje z nadwiślańskimi gminami przy ochronie terenów uprawnych. Planowanie obejmuje cały mikroregion, ponieważ ciągłość krajobrazu i przepływ wody przekraczają granice administracyjne. Wspólna infrastruktura pozwala gospodarstwom przetwarzać plony i dostarczać je miejskim odbiorcom.
W tej wizji relacja miasta z jego otoczeniem obejmuje również powrót materii organicznej na pola. Czyste bioodpady, po przetworzeniu i kontroli jakości, mogą służyć jako kompost. Produkcja żywności zostaje w ten sposób powiązana z odbudową zasobów gleby.
Zawody potrzebne do realizacji tej wizji
Z foresightu wynika także pytanie o pracę: kto będzie wykonywał zadania potrzebne do utrzymania takiego systemu? Raport opisuje 25 zawodów przyszłości, wiążąc je z rozpoznanymi potrzebami mikroregionu.
Rolniczka regeneratywna łączy produkcję z odbudową żyzności gleby. Efekty jej działań może monitorować specjalista do spraw gleby i usług ekosystemowych. Taki podział pracy pozwala rozwijać praktyki dostosowane do warunków konkretnego gospodarstwa i oceniać ich rezultaty w kolejnych sezonach.
Część proponowanych ról dotyczy współpracy między gospodarstwami. Koordynatorka produkcji i dostaw uzgadnia możliwości producentów z potrzebami wspólnych odbiorców. Koordynatorka sukcesji pomaga natomiast przekazać gospodarstwo kolejnym użytkownikom. Może to ułatwiać rozpoczęcie pracy w rolnictwie osobom spoza rodzin gospodarskich.
Opisane role mogą przyjmować formę osobnych stanowisk lub wchodzić w zakres pracy spółdzielni i instytucji doradczych. Ich trwałość zależy od przychodów pozwalających wynagradzać wykonywane zadania.
Od wizji do współpracy z Warszawą
Jednym z proponowanych kierunków działania jest powiązanie gospodarstw z miejskimi stołówkami. Regularne zamówienia ułatwiałyby planowanie produkcji, a wspólna organizacja dostaw pozwalałaby obsługiwać je kilku producentom. Długoterminowy dostęp do ziemi dawałby z kolei podstawę do inwestowania w uprawy.
Pierwszym krokiem wskazanym w raporcie jest rozpoznanie dostępnych gruntów i gospodarstw stojących przed sukcesją. Uzupełnieniem byłaby ocena istniejącej infrastruktury, pozwalająca ustalić, gdzie potrzebna jest wspólna przetwórnia lub przechowalnia. Na tej podstawie samorządy i producenci mogliby przygotować pilotaż współpracy z miejskimi odbiorcami.
Publikacja powstała w ramach projektu „Miejska strefa żywicielska – zawody przyszłości na styku miasta i wsi”, realizowanego przez Szkołę Główną Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie we współpracy z CoopTech Hub. Projekt sfinansowało Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego.
Pełny raport można pobrać bezpłatnie:
https://www.hub.coop/publikacja/urzecze-miejska-strefa-zywicielska/